શરદ પૂર્ણિમાની વ્રતકથા : ગરીબ બ્રાહ્મણ વાલિતની કથા
શરદ પૂર્ણિમા જેને કોજાગરી પૂર્ણિમા પણ કહેવામાં આવે છે તેની સાથે મહાલક્ષ્મીની ઉપાસના,રાત્રિ જાગરણ અને સુખ-સમૃદ્ધિની પ્રાર્થનાની પરંપરા જોડાયેલી છે. લોકપ્રચલિત વ્રતકથાઓમાં વાલિત નામના એક ગરીબ બ્રાહ્મણની કથા પણ કહેવામાં આવે છે.વાલિતની કથાનાં પાઠ અને વિગતો અલગ-અલગ વ્રતકથા સંગ્રહોમાં જુદાં હોઈ શકે છે.આ કથાનું પરંપરાગત ભાવાર્થરૂપ વર્ણન આપવામાં આવે છે તેને કોઈ ચોક્કસ પ્રાચીન ગ્રંથનો શબ્દશઃ પાઠ માનવો નહીં.
વાલિત બ્રાહ્મણની સંપૂર્ણ વ્રતકથા..
પ્રાચીન સમયમાં મગધ દેશમાં વાલિત નામનો એક બ્રાહ્મણ રહેતો હતો,તે અનેક શાસ્ત્રોનો જાણકાર-ધાર્મિક અને સદાચારી હતો, તે દરરોજ સ્નાન-સંધ્યાવંદન અને ધાર્મિક ક્રિયાઓ નિયમપૂર્વક કરતો હતો પરંતુ આટલો વિદ્વાન અને ધર્મનિષ્ઠ હોવા છતાં તેનું જીવન અત્યંત ગરીબીમાં પસાર થતું હતું. વાલિત બ્રાહ્મણ સ્વાભિમાની હતો, તે કોઈની પાસે જઈને કંઈ માગતો નહોતો, કોઈ સ્વેચ્છાએ તેના
ઘરે આવીને દાન આપતું તો તે સ્વીકારી લેતો પરંતુ પોતે કોઈની આગળ હાથ લંબાવવાનું તેને યોગ્ય લાગતું નહોતું.તેની પત્નીનું નામ ચંડી હતું, તે સ્વભાવથી ચીડિયાળી અને ઝઘડાખોર હતી.પતિની ગરીબીને કારણે તે હંમેશાં દુઃખી રહેતી અને પોતાના પતિને મહેણાં મારતી, તેની બહેનનું લગ્ન એક સમૃદ્ધ પરિવારમાં થયું હતું,તેની બહેનને સુખ-સગવડ અને ઘરેણાંથી સજેલી જોઈને ચંડીને પોતાના જીવન પ્રત્યે અસંતોષ થતો હતો, તે વારંવાર વાલિતને કહેતી કે તમે આટલા વિદ્વાન હોવા છતાં આપણા ઘરમાં ગરીબી કેમ છે? ધર્મ અને જ્ઞાનથી પેટ ભરાતું નથી. આ રીતે ઘરમાં અવારનવાર કલેશ થતો રહેતો હતો. પિતાના શ્રાદ્ધની ઘટના..એક દિવસ વાલિત બ્રાહ્મણ ઘરે આવ્યો અને પોતાની પત્નીને કહ્યું કે “ચંડી ! પરમ દિવસે મારા પિતાનું શ્રાદ્ધ છે.પિતાજી આપણા માટે કોઈ સંપત્તિ મૂકી ગયા નથી. આપણે પોતે જ ગરીબીમાં જીવીએ છીએ તેથી શ્રાદ્ધમાં વધારે ખર્ચ કરવો નહીં. જો ભોજનની વ્યવસ્થા કરવી હોય તો
અયોગ્ય લોકોને બોલાવજે પરંતુ વિદ્વાન અને સદાચારી બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ આપતી નહીં.” પતિની વાત સાંભળીને ચંડીને થયું કે પતિ જે કહે છે તેનાથી ઊલટું જ કરવું, તેણે અનેક પ્રકારની વાનગીઓ તૈયાર કરાવી અને નગરના સારા તથા વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને શ્રાદ્ધ માટે આમંત્રિત કર્યા. શ્રાદ્ધની વિધિ પણ તેણે સારી રીતે પૂર્ણ કરી પરંતુ શ્રાદ્ધની અંતિમ વિધિ વખતે વાલિતે પિતૃઓને અર્પણ કરેલા પિંડને ગંગાજીના પવિત્ર જળમાં પધરાવવાનું કહ્યું. પતિની વાતથી વિરૂદ્ધ વર્તવાની પોતાની ટેવને કારણે ચંડીએ એ પિંડને ગંગાજીમાં પધરાવવાને બદલે એક અપવિત્ર ખાડામાં નાખી દીધા.આ જાણીને વાલિત બ્રાહ્મણને ખૂબ દુઃખ થયું. તેને લાગ્યું કે ઘરના કલેશ અને પત્નીના વર્તનને કારણે ધાર્મિક કાર્યનું પણ અપમાન થયું છે. દુઃખી હૃદયે તેણે ઘર છોડી દીધું અને મનમાં સંકલ્પ કર્યો કે જ્યાં સુધી મહાલક્ષ્મીની કૃપા પ્રાપ્ત નહીં થાય ત્યાં સુધી તે વનમાં રહીને તપ અને ઉપાસના કરશે.
વનમાં તપ અને શરદ પૂર્ણિમાનું આગમન..
વાલિત બ્રાહ્મણ વનમાં ગયો અને ત્યાં સાદું જીવન જીવવા લાગ્યો. તે કંદમૂળ અને ફળ ખાઈને જીવન પસાર કરતો તથા ભગવાન અને મહાલક્ષ્મીનું સ્મરણ કરતો.ધીમે ધીમે દિવસો પસાર થયા. આશ્વિન માસની શુક્લ પૂર્ણિમા નજીક આવી. આ જ રાત્રિ શરદ પૂર્ણિમા કે કોજાગરી પૂર્ણિમા તરીકે ઓળખાય છે, એ જ વનમાં કાલિય નાગના વંશની કેટલીક નાગકન્યાઓ મહાલક્ષ્મીને પ્રસન્ન કરવા માટે
વ્રત કરતી હતી, તેમણે પોતાનું પૂજાસ્થાન સ્વચ્છ કરીને સુંદર રીતે સજાવ્યું હતું, તેમણે મહાલક્ષ્મીની પ્રતિમાની સ્થાપના કરી અને પંચામૃત, વસ્ત્ર, દર્પણ, રત્નો તથા અન્ય પૂજાસામગ્રીથી વિધિપૂર્વક પૂજા કરી. રાત્રિના પ્રથમ પ્રહરમાં તેમણે માતા મહાલક્ષ્મીની ભક્તિ કરી ત્યારબાદ તેઓ પાસાની રમત રમવા બેઠી પરંતુ આ રમત માટે ચાર વ્યક્તિઓની જરૂર હતી જ્યારે ત્યાં માત્ર ત્રણ નાગકન્યાઓ જ હતી.તેઓ ચોથા ખેલાડીની શોધમાં નીકળી, એ સમયે તેમની નજર નદીના કિનારે બેઠેલા વાલિત બ્રાહ્મણ પર પડી. નાગકન્યાઓએ વાલિતને પોતાની સાથે રમત રમવા માટે આમંત્રણ આપ્યું. વાલિતે શરૂઆતમાં ઇનકાર કરતાં કહ્યું કે “જુગારથી ધન અને ધર્મ બંનેનો નાશ થાય છે. હું આવી પ્રવૃત્તિમાં ભાગ લેવા ઇચ્છતો નથી.” નાગકન્યાઓએ તેને સમજાવ્યું કે આ વિશેષ પૂર્ણિમાની રાત્રે મહાલક્ષ્મીની ઉપાસના-જાગરણ અને પરંપરાગત ધાર્મિક વિધિઓનું વિશેષ મહત્વ છે,તેમણે વાલિતને પોતાના પૂજાસ્થાનમાં લઈ જઈ પ્રસાદ અને નારિયેળનું પાણી આપ્યું.
મધ્યરાત્રિએ મહાલક્ષ્મીની કૃપા..
પરંપરાગત કથાના વિસ્તૃત પાઠ પ્રમાણે રમત દરમિયાન નાગકન્યાઓએ પોતાનાં રત્નો દાવ પર મૂક્યાં. વાલિત પાસે કોઈ સંપત્તિ નહોતી તેથી તેણે પોતાનાં વસ્ત્રો અને જનોઈ પણ દાવ પર મૂક્યાં, અંતે તેની પાસે કંઈ જ બાકી ન રહ્યું.એ જ સમયે મધ્યરાત્રિ થઈ.ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર એ પવિત્ર રાત્રે ભગવાન વિષ્ણુ સાથે મહાલક્ષ્મી પૃથ્વી પર વિચરણ કરતાં હતાં. મહાલક્ષ્મી દરેક સ્થળે જાણે એવો પ્રશ્ન પૂછતાં હતાં કે “કો જાગર્તિ?” કોણ જાગે છે? આ પ્રશ્નનો ભાવાર્થ છે કે કોણ જાગૃત છે? કોણ આળસ અને અજ્ઞાન છોડીને ભક્તિ-કર્તવ્ય તથા સદાચારના માર્ગે આગળ વધી રહ્યું છે? ભગવાન વિષ્ણુએ વાલિત બ્રાહ્મણની દુર્દશા જોઈને મહાલક્ષ્મીને કહ્યું કે આ બ્રાહ્મણ ધાર્મિક જીવન જીવવા છતાં દુઃખ ભોગવી રહ્યો છે,તેના પર કૃપા કરો અને તેના જીવનમાંથી ગરીબી દૂર કરો.મહાલક્ષ્મીની કૃપાદૃષ્ટિ વાલિત પર પડી. કથાના વર્ણન અનુસાર તેનું દુર્ભાગ્ય દૂર થયું અને તેને રત્નો તથા સંપત્તિની પ્રાપ્તિ થઈ. નાગકન્યાઓએ પણ તેને પોતાની સાથે જોડ્યો અને તે ધનસંપત્તિ સાથે પોતાના ઘરે પાછો ફર્યો.
વાલિતના જીવનમાં પરિવર્તન..
ઘરે પાછા ફર્યા પછી વાલિતે પોતાના જીવનની ઘટનાઓ પર વિચાર કર્યો,તેણે સમજ્યું કે જીવનમાં કલેશ,અહંકાર અને પરસ્પર અવિશ્વાસથી દુઃખ વધે છે,તેણે પોતાની પત્ની સાથે સન્માનપૂર્વક વર્તવાનું શરૂ કર્યું.પતિના બદલાયેલા વર્તનથી ચંડીના સ્વભાવમાં પણ પરિવર્તન આવ્યું. ઘરમાં પહેલાં જેવો કલેશ રહ્યો નહીં અને બંનેએ શાંતિ તથા સુખથી જીવન જીવવાનું શરૂ કર્યું.આ રીતે પરંપરાગત કોજાગરી વ્રતકથામાં વાલિત બ્રાહ્મણને મહાલક્ષ્મીની કૃપાથી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હોવાનું વર્ણન મળે છે.
કથામાંથી મળતો આધ્યાત્મિક સંદેશ..
વાલિત બ્રાહ્મણની કથા માત્ર ધનપ્રાપ્તિની વાત નથી,તે આપણને અનેક જીવનોપયોગી સંદેશ આપે છે. જાગૃતિનું મહત્વ: ‘કો જાગર્તિ?’નો ભાવ માત્ર રાત્રે જાગતા રહેવાનો નથી પરંતુ જીવનમાં કર્તવ્ય- સદાચાર અને આત્મચિંતન પ્રત્યે જાગૃત રહેવાનો છે.
સ્વાભિમાન અને ધર્મનિષ્ઠા: મુશ્કેલીઓમાં પણ સદાચારનો માર્ગ છોડવો નહીં. પારિવારિક સદભાવ: પતિ-પત્ની વચ્ચે પરસ્પર સન્માન-સમજણ અને સંવાદ હોવો જરૂરી છે. ભક્તિ અને શ્રદ્ધા: મહાલક્ષ્મીની ઉપાસના સાથે સદાચાર, પરિશ્રમ, સંયમ અને દાનની ભાવના પણ જીવનમાં સ્થાન પામે.
સમૃદ્ધિનો સાચો અર્થ: ધન સાથે મનની શાંતિ-પારિવારિક સુખ અને સારા આચરણનું હોવું પણ મહત્વનું છે. શરદ પૂર્ણિમાની રાત્રે મહાલક્ષ્મીની પૂજા, દીપદાન, ભજન-કીર્તન અને જાગરણ કરવાની પરંપરા આ જ ભાવનાને વ્યક્ત કરે છે કે મનુષ્યે અજ્ઞાનની નિદ્રામાંથી જાગીને શ્રદ્ધા-સદાચાર અને કર્તવ્યનિષ્ઠાથી જીવનને ઉજ્જવળ બનાવવું જોઈએ.
આલેખનઃ
વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી
નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ
૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)
