ધર્મસિંધુ ગ્રંથમાં વર્ણવેલ શ્રાદ્ધની મહિમા
ધર્મસિંધુ એ હિન્દુ ધર્મશાસ્ત્રો,આચારો,સંસ્કારો અને કર્મોના નિર્ણય માટેનો એક અત્યંત સત્તાવાર, પ્રમાણભૂત અને વિસ્તૃત ગ્રંથ છે.પંડિત કાશીનાથ ઉપાધ્યાય દ્વારા રચિત આ ગ્રંથમાં હિન્દુ જીવનશૈલીના પ્રત્યેક પડાવ વિશે ઝીણવટભર્યું માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે,તેમાં પિતૃકર્મ અને શ્રાદ્ધ વિધિને માનવ જીવનનું એક અનિવાર્ય અને પવિત્ર કર્તવ્ય ગણાવવામાં આવ્યું છે.ધર્મસિંધુ ગ્રંથમાં શ્રાદ્ધ વિશે જે વિગતવાર માર્ગદર્શન અને નિયમો કહેવામાં આવ્યા છે તેનું વિસ્તૃત વિવરણ જોઇએ..
શ્રાદ્ધની વ્યાખ્યા-અર્થ અને મૂળભૂત ભાવના..
ધર્મસિંધુ અનુસાર શ્રાદ્ધ શબ્દ શ્રદ્ધા પરથી ઉતરી આવ્યો છે.જે કર્મ યોગ્ય પાત્ર-બ્રાહ્મણ દ્વારા પિતૃઓના ઉદ્દેશ્યથી શ્રદ્ધા-ભક્તિ અને આદરપૂર્વક કરવામાં આવે તેને શ્રાદ્ધ કહે છે. હિન્દુ ધર્મમાં મનુષ્ય જન્મ સાથે જ કેટલાય ઋણો જોડાયેલા હોય છે,જેમાં પિતૃઋણ પણ એક મુખ્ય ઋણ છે.શ્રાદ્ધ કર્મ દ્વારા વ્યક્તિ પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.પિતૃઓ તૃપ્ત થઈને પરિવારને આયુષ્ય,વિદ્યા,યશ,ધન,પુત્ર,પશુ અને મોક્ષ પ્રદાન કરે છે.
શ્રાદ્ધના મુખ્ય પ્રકારો..
ધર્મસિંધુમાં સમય અને પરિસ્થિતિ અનુસાર શ્રાદ્ધના વિવિધ પ્રકારો બતાવવામાં આવ્યા છે. નિત્ય શ્રાદ્ધ: જે દરરોજ શ્રદ્ધાપૂર્વક તર્પણ કે જળ અર્પણ કરીને કરવામાં આવે છે. નૈમિત્તિક શ્રાદ્ધ: કોઈ વિશેષ નિમિત્ત કે પ્રસંગ પર કરવામાં આવતું શ્રાદ્ધ. કામ્ય શ્રાદ્ધ: કોઈ ચોક્કસ મનોકામના કે ફળની પ્રાપ્તિ માટે કરવામાં આવતું શ્રાદ્ધ. પાર્વણ શ્રાદ્ધ: પિતૃપક્ષ,અમાવસ્યા કે સંક્રાંતિ જેવા પર્વકાળ પર કરવામાં આવતું શ્રાદ્ધ. ગોષ્ઠી કે પુષ્ટિ શ્રાદ્ધ: પરિવારની સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ માટે. અભ્યુદયિક-વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધ: ઘરમાં લગ્ન,યજ્ઞોપવીત-જનોઈ કે અન્ય માંગલિક પ્રસંગો હોય ત્યારે કરવામાં આવતું નાંદી શ્રાદ્ધ.
પિતૃપક્ષ-મહાલય શ્રાદ્ધ અને તિથિઓનું મહત્વ..
પિતૃપક્ષનો સમય: આસો વદ એકમથી લઈને અમાવસ્યા સુધીના પખવાડિયાને પિતૃપક્ષ કે મહાલય શ્રાદ્ધ કહેવામાં આવે છે.ધર્મસિંધુ અનુસાર આ સમયગાળામાં પિતૃઓ પોતાના પરિવારજનોની નજીક સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે આવે છે. મૃત્યુતિથિનું પ્રાધાન્ય: જે તિથિએ જે પિતૃનું અવસાન થયું હોય,પિતૃપક્ષમાં તે જ તિથિએ તેમનું શ્રાદ્ધ કરવું સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. અજ્ઞાત તિથિ માટે વિધાન: જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાના પૂર્વજની ચોક્કસ મૃત્યુતિથિ ન જાણતી હોય તો આસો વદ અમાવસ્યાના દિવસે જેને સર્વપિતૃ અમાવસ્યા કહે છે તે દિવસે તમામ પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરી શકાય છે. અસામાન્ય મૃત્યુ: જે લોકોનું મૃત્યુ અકસ્માતથી, શસ્ત્રાઘાતથી કે ઝેરી પદાર્થથી અચાનક થયું હોય તેમના માટે ચતુર્દશીના દિવસે શ્રાદ્ધ કરવાનું વિધાન છે.
શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય સમય અને કાળ..
અપરાહ્ન કાળ: ધર્મસિંધુ સ્પષ્ટ કરે છે કે શ્રાદ્ધ હંમેશાં બપોરના સમયે એટલે કે અપરાહ્ન કાળમાં જ કરવું જોઈએ.સૂર્ય જ્યારે ઢળતી સ્થિતિમાં હોય ત્યારે પિતૃઓ માટેનો સમય ઉત્તમ ગણાય છે.સવારના કે રાત્રિના સમયે શ્રાદ્ધ કરવાનો નિષેધ છે. પવિત્ર નદીના કાંઠે,તીર્થક્ષેત્રોમાં,મંદિરમાં કે પોતાના ઘરમાં પણ શુદ્ધ વાતાવરણમાં શ્રાદ્ધ કરી શકાય છે.
શ્રાદ્ધના અધિકારી કોન? કોણ શ્રાદ્ધ કરી શકે?
સંતાનોનો અધિકાર: સામાન્ય રીતે પુત્ર-પૌત્ર કે પ્રપૌત્ર શ્રાદ્ધ કરવાના મુખ્ય અધિકારી છે. અન્ય સગાંઓ: જો પુત્ર ન હોય તો પત્ની, ભાઈ,ભાઈના પુત્ર કે સગા સંબંધીઓ પણ શ્રાદ્ધ કરી શકે છે.સ્ત્રીઓ પણ શાસ્ત્રોક્ત નિયમો અનુસાર પોતાના પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કર્મમાં સહભાગી કે વિધિ કરી શકે છે.
શ્રાદ્ધની મુખ્ય વિધિઓ અને સામગ્રી..
ધર્મસિંધુમાં શ્રાદ્ધ વિધિના કેટલાક પાયાના અંગો દર્શાવવામાં આવ્યા છે.. કુશ-દર્ભ અને તલ: શ્રાદ્ધ વિધિમાં પવિત્ર કુશ ઘાસ અને કાળા તલનું વિશેષ મહત્વ છે.તલના ઉપયોગથી અસુર કે નકારાત્મક શક્તિઓ દૂર રહે છે અને પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે. તર્પણ: હાથમાં કુશ અને તલ રાખીને જળની અંજલિ દ્વારા પિતૃઓનું નામ અને ગોત્ર બોલીને તર્પણ કરવામાં આવે છે. પિંડદાન: ભાત,જવ,દૂધ,ઘી અને મધ વગેરે ભેગા કરીને પિંડ બનાવવામાં આવે છે અને પિતૃઓના ચરણોમાં અર્પણ કરવામાં આવે છે.આ પિંડદાનથી પિતૃઓની ક્ષુધા-તૃષ્ણા શાંત થાય છે. બ્રાહ્મણ અને જીવમાત્ર ભોજન: શ્રાદ્ધમાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણને આદરપૂર્વક ભોજન કરાવવામાં આવે છે,આ ઉપરાંત ભોજનનો થોડો અંશ ગાય,કાગડા,કૂતરા અને કીડીઓ માટે અર્પણ કરવામાં આવે છે જેને પંચમહાયજ્ઞ કે બલિદાન કહે છે કારણ કે આ જીવો દ્વારા પિતૃઓ સુધી અન્ન પહોંચે છે તેવી માન્યતા છે.
શ્રાદ્ધમાં વર્જિત બાબતો અને નિયમો..
પવિત્રતા અને સંયમ: શ્રાદ્ધ કરનાર કર્તાએ મન-વચન અને કર્મથી પવિત્ર રહેવું પડે છે,તે દિવસે બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું,ક્રોધ ન કરવો અને સાત્વિક આચરણ રાખવું અનિવાર્ય છે. અન્ય નિયમો: શ્રાદ્ધના દિવસે સગા-સંબંધીઓમાં કોઈનું મૃત્યુ કે જન્મ જેવું સૂતક ન હોવું જોઈએ.જો ઘરમાં સૂતક હોય તો શ્રાદ્ધની વિધિ અન્ય કોઈ યોગ્ય બ્રાહ્મણ દ્વારા કરાવી શકાય છે. ધર્મસિંધુ ગ્રંથ અનુસાર શ્રાદ્ધ એ માત્ર મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિને યાદ કરવાનો વિષય નથી પરંતુ તે આપણી સનાતન સંસ્કૃતિની પિતૃઓ પ્રત્યેની અનહદ કૃતજ્ઞતા-સંસ્કાર અને ઋણસ્વીકારની ભાવના છે.યોગ્ય વિધિ અને શ્રદ્ધાપૂર્વક કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને મોક્ષ અને શાંતિ અપાવે છે તેમજ પરિવારમાં સુખી અને સમૃદ્ધ વાતાવરણનું નિર્માણ કરે છે.
આલેખનઃ
વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી
નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ
૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)
