ભારત અને રશિયા વચ્ચે લશ્કરી કરાર રશિયામાં તૈનાત કરાશે ૩,૦૦૦ ભારતીય સૈનિકો, ૧૦ ફાઇટર જેટ અને ૫ યુદ્ધ જહાજ લશ્કરી કરારથી ભારતને મુખ્ય ફાયદો એ થશે કે તેને રશિયન નૌકાદળના થાણા અને હવાઈ મથકો સુધી પહોંચ મળશે
ભારત અને રશિયા વચ્ચે સંરક્ષણ સહયોગને મજબૂત બનાવવા માટેનો એક મહત્વપૂર્ણ કરાર હવે અમલમાં આવ્યો છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫માં નવી દિલ્હી અને મોસ્કો વચ્ચે થયેલ આ કરાર ઈન્ડો-રશિયન રેસિપ્રોકલ એક્સચેન્જ લોજિસ્ટિક્સ એગ્રીમેન્ટ( RELOS ) તરીકે ઓળખાય છે. આ કરાર આ વર્ષની ૧૨ જાન્યુઆરીથી અમલમાં આવ્યો. રશિયાના સત્તાવાર કાનૂની માહિતી પોર્ટલે શુક્રવારે આ કરારની જાણકારી આપી છે. આ કરારની શરતો હેઠળ ભારત અને રશિયાને હવે એકબીજાના પ્રદેશોમાં મર્યાદિત લશ્કરી હાજરી જાળવવાની પરવાનગી છે. આમાં એક સાથે મહત્તમ ૩,૦૦૦ સૈનિકો, ૫ યુદ્ધ જહાજાે અને ૧૦ વિમાનોની તૈનાતીનો સમાવેશ થાય છે.
શરૂઆતમાં, આ તૈનાતી પાંચ વર્ષના સમયગાળા માટે અધિકૃત કરવામાં આવશે, જેમાં બંને દેશોની પરસ્પર સંમતિને આધીન વધારાના પાંચ વર્ષ માટે તેને લંબાવવાનો વિકલ્પ હશે. રશિયન સંસદ (ડુમા)એ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં આ કરારને બહાલી આપી. ત્યારબાદ, આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોની સમિતિના પ્રથમ ઉપાધ્યક્ષ વ્યાચેસ્લાવ નિકોનોવે સંસદમાં બહાલીની પુષ્ટિ કરતા કહ્યું કે આ કરાર બંને દેશો વચ્ચે લશ્કરી સહયોગ અને લોજિસ્ટિકલ સપોર્ટને વધુ મજબૂત બનાવશે.
નિષ્ણાતોના મતે, આ કરારને એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવે છે જે ભારત અને રશિયા વચ્ચેની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને નવી ઊંચાઈએ લઈ જાય છે, જે બંને દેશોને જરૂરિયાતના સમયે એકબીજાના લશ્કરી સંસાધનો અને થાણાઓનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરવા સક્ષમ બનાવે છે.
ભારત અને રશિયા વચ્ચે ઈન્ડો-રશિયન રેસિપ્રોકલ એક્સચેન્જ લોજિસ્ટિક્સ એગ્રીમેન્ટ ( RELOS ) ફક્ત એક પ્રમાણભૂત
સંરક્ષણ કરાર નથી, તેના બદલે તે બંને દેશો વચ્ચે લશ્કરી સહયોગને સંપૂર્ણપણે નવા સ્તરે વધારવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. આ કરારમાં સંયુક્ત લશ્કરી કવાયતો, તાલીમ કાર્યક્રમો અને માનવતાવાદી સહાય મિશનનો સમાવેશ થાય છે, જે બે સશસ્ત્ર દળો વચ્ચે આંતર-કાર્યક્ષમતા અને સંકલનને વધુ વધારવા માટે રચાયેલ છે.
વધતા વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષો અને યુક્રેનમાં યુદ્ધ આ કરાર વધુ મહત્વપૂર્ણ બને છે. RELOS ફક્ત લશ્કરી કર્મચારીઓ અને સાધનોની અવરજવરનું આયોજન જ નથી કરતું, પરંતુ તેમના માટે જરૂરી લોજિસ્ટિક્સ એટલે કે પુરવઠો અને સહાયક સિસ્ટમને પણ સુવ્યવસ્થિત કરે છે. આ કરાર હેઠળ જ્યારે પણ એક દેશની સેના બીજા દેશમાં તૈનાત કરવામાં આવે છે, ત્યારે યજમાન રાષ્ટ્ર વિવિધ પ્રકારની આવશ્યક સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુદ્ધ જહાજાે માટે બંદર એક્સેસ, મેન્ટેનન્સ ફેસિલિટી, પાણી અને ખાદ્ય પુરવઠો, તેમજ તકનીકી સંસાધનો જેવી સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે લશ્કરી વિમાનો માટે, કરારમાં હવાઈ ટ્રાફિક નિયંત્રણ, ફ્લાઇટ-સંબંધિત ડેટા, ફ્લાઇટ વિનંતીઓની પ્રક્રિયા, નેવિગેશન સિસ્ટમ્સની એક્સેસ અને વિમાન પાર્કિંગ અને સુરક્ષા જેવી સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.
વધુમાં ઉડ્ડયન બળતણ, લુબ્રિકન્ટ્સ અને અન્ય વિશિષ્ટ પ્રવાહી જરૂરિયાતો અનુસાર પૂરા પાડવામાં આવે છે. જાે કોઈ સાધનસામગ્રીમાં ખામી સર્જાય છે, તો તેના સમારકામ માટે પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે, સ્થાપિત નિયમો અનુસાર ચુકવણીની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. એકંદરે, RELOS કરાર ભારત અને રશિયા વચ્ચે સંરક્ષણ સહયોગને વધુ વ્યવહારુ, ઝડપી અને અસરકારક બનાવવાના હેતુથી એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ રજૂ કરે છે – એક પગલું જે વિકસતા વૈશ્વિક પરિદૃશ્ય વચ્ચે વ્યૂહાત્મક સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરશે.
આ કરાર બંને રાષ્ટ્રો વચ્ચે લશ્કરી ભાગીદારીમાં એક નવું પરિમાણ ઉમેરવા માટે તૈયાર છે. આ માળખા હેઠળ ભારત અને રશિયા એકબીજાની લશ્કરી સુવિધાઓ જેમ કે એરફિલ્ડ્સ અને બંદરોનો ઉપયોગ કરી શકશે. જેનાથી જરૂરિયાતના સમયે જહાજાે, વિમાનો અને લશ્કરી કર્મચારીઓને સમયસર સહાય પૂરી પાડી શકાશે.
ભારત માટે એક ખાસ ફાયદો એ છે કે તે રશિયાના નૌકાદળના થાણા અને એરબેઝ સુધી પહોંચશે, જેમાં આર્કટિક જેવા વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ પ્રદેશોમાં સ્થિત સ્થળોનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેનાથી વિપરીત રશિયાને ભારતની લશ્કરી સુવિધાઓ સુધી પણ વ્યાપક ઍક્સેસ આપવામાં આવશે, જે બંને દેશો વચ્ચે ઓપરેશનલ સિનર્જીને વધુ મજબૂત બનાવશે.
